O άνθρωπος δεν έπαψε ποτέ να την αναζητά όχι μόνο στις προσωπικές του σχέσεις αλλά και στον κόσμο που τον περιβάλλει.
Όλοι τη θέλουν…
Οι μεγαλύτεροι φιλόσοφοι προσπάθησαν να την ορίσουν επακριβώς. Στην καθημερινή τους ζωή οι άνθρωποι άλλοτε την αποφεύγουν και άλλοτε την επιθυμούν διακαώς.
Τι είναι η αλήθεια και γιατί όλοι πασχίζουν να την ανακαλύψουν; Πού κρύβεται η απάντηση; Στη θρησκευτική πίστη ή στη σφαίρα της φιλοσοφίας; Είναι προτιμότερο ένα μικρό ψέμα από τη δυσβάσταχτη αλήθεια; Τα ερωτήματα αυτά παραμένουν μέχρι σήμερα σπαζοκεφαλιά για τους φιλοσόφους, τους θρησκευτικούς ηγέτες, τους κοινωνιολόγους και τους ψυχολόγους. Καθένας από εμάς έχει βρεθεί σε κάποια στιγμή της ζωής του αντιμέτωπος με παρόμοια διλήμματα: «Να πω την αλήθεια ή όχι;», «Πόση δόση αλήθειας μπορεί να αντέξει ο απέναντί μου;», «Και αν το ψέμα μου αποκαλυφθεί;». Μέσα στη δίνη τόσων ερωτημάτων ένα είναι βέβαιο. Παρότι όλοι μας θέλουμε να ξέρουμε την αλήθεια, δεν είμαστε πάντοτε διατεθειμένοι να την πούμε.
Ο φόβος της πλάνης
Στο βιβλίο του Truth and Truthfulness: An Essay in Genealogy, ο Βρετανός φιλόσοφος Μπέρναρντ Ουίλιαμς επισημαίνει ότι στις δυτικές κοινωνίες συνυπάρχουν δύο αλληλοσυγκρουόμενες τάσεις απέναντι στο θέμα της αλήθειας. Αφενός επικρατεί σκεπτικισμός σχετικά με το αν υπάρχει μία αντικειμενική αλήθεια και αφετέρου υπάρχει η επιθυμία να αποφύγουμε την πλάνη στην οποία μπορεί να οδηγήσει η φαινομενική προσέγγιση των πραγμάτων. Σε κανέναν δεν θα άρεσε να πέσει θύμα συνωμοσίας σαν εκείνη που σκηνοθετήθηκε εις βάρος του Τρούμαν Μπέρμπανκ, πρωταγωνιστή της ταινίας The Truman Show.
Ο Τρούμαν γεννήθηκε και μεγάλωσε σε ένα στούντιο με μέγεθος μιας ολόκληρης πόλης. Αγνοούσε παντελώς ότι και η πιο κρυφή πτυχή της ζωής του αποτελούσε το κεντρικό θέμα τηλεοπτικής σειράς, ότι ένα άγρυπνο μάτι, κάτι σαν τον Μεγάλο Αδελφό, παρακολουθούσε και αναμετάδιδε σε χιλιάδες θεατές κάθε του κίνηση, σκέψη και επιθυμία. Τέτοιες καταστάσεις μάς φαίνονται εφιαλτικές διότι έχουμε ανάγκη από μια εξωτερική πραγματικότητα στην οποία μπορούμε να βασιστούμε. Εξίσου πολύτιμοι είναι οι άνθρωποι στους οποίους έχουμε εμπιστοσύνη. Με άλλα λόγια, έχουμε ανάγκη από μια βασική αλήθεια.
Ο ψεύτης πίθηκος
Από την άλλη, έχουμε συνηθίσει στα καθημερινά μικροψέματα -για να δικαιολογήσουμε μια αργοπορία ή για να κάνουμε μια φιλοφρόνηση- και δεν τα κατακρίνουμε. Η απάτη φαίνεται ότι έπαιξε κάποιο ρόλο στην εξέλιξη της νοημοσύνης μας. Άλλωστε το ψέμα από μόνο του είναι δείγμα ευφυΐας, αφού προϋποθέτει να κατανοεί κάποιος την οπτική γωνία του εξαπατημένου. Ο άνθρωπος είναι ένας από τους πιο ικανούς ψεύτες ανάμεσα στα ζώα, όχι όμως και ο μοναδικός. Υπάρχουν πάμπολλα ζώα που «μεταμφιέζονται», παίρνουν δηλαδή τη μορφή του περιβάλλοντος προκειμένου να ξεγελάσουν το θήραμά τους.
Το τέχνασμα της προσποίησης δεν εξαντλείται στην απόκτηση της τροφής. Όταν οι θηλυκοί μακάκοι νιώθουν έλξη για κάποιον αρσενικό προσπαθούν να έχουν σεξουαλική επαφή μαζί του στα κρυφά, ώστε να επιστρέψουν αμέσως μετά στον μόνιμο σύντροφό τους σαν να μη συνέβη τίποτε. Ο Ρίτσαρντ Μπερν και η Νάντια Κορπ, ψυχολόγοι στο Πανεπιστήμιο St. Andrews στην Αγγλία, μελέτησαν ενδελεχώς τη συμπεριφορά των πιθήκων και κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι το μέγεθος του νεοφλοιού, του πιο σύνθετου τμήματος του εγκεφάλου, είναι ευθέως ανάλογο με την ικανότητα των συγκεκριμένων ζώων να εξαπατούν. Από αυτόν τον κανόνα δεν εξαιρείται ούτε ο άνθρωπος.
Ο Πικάσο είναι αηδία!
Οι άνθρωποι όμως διαθέτουν το απόλυτο όπλο εξαπάτησης, τη γλώσσα. Τα παιδιά μαθαίνουν να λένε τα πρώτα ψέματα στην ηλικία των τριών με τεσσάρων ετών με στόχο να αποφύγουν την τιμωρία ή να κερδίσουν κάποια επιβράβευση. Βέβαια οι μικροί Πινόκιο δεν είναι άριστοι ψεύτες και τους προδίδει εύκολα η γλώσσα του σώματος. Καθώς μεγαλώνουν εμπλουτίζουν το ρεπερτόριό τους και λένε ψέματα χάριν αστεϊσμού, για να καταπλήξουν ή να προκαλέσουν γέλιο. Οι ενήλικοι, πάλι, ψεύδονται πολλές φορές κατά συρροή για να επιτύχουν ένα είδος κοινωνικής ειρήνης και αλληλοσεβασμού. Δεν μπορούμε να πούμε σε κάποιον κατάμουτρα ότι είναι άσχημος σαν τον Κουασιμόδο, ακόμη και αν αυτό είναι αλήθεια, για δύο λόγους. Πρώτον, διότι θα πληγωθεί και, δεύτερον, γιατί εκτός από άσχημος μπορεί να είναι και δυνατός.
Όταν ασκούμε κριτική πρέπει να είμαστε ιδιαίτερα προσεκτικοί, διότι αυτό που θεωρούμε δική μας αλήθεια μπορεί να είναι αβάσιμη. Όταν, για παράδειγμα, βλέπουμε έναν πίνακα του Πικάσο και αποφαινόμαστε ότι είναι άσχημος, δεν διατυπώνουμε μια αναντίρρητη αλήθεια αλλά εκφράζουμε την προσωπική μας άποψη. Συνεπώς θα ήταν προτιμότερο να περιοριζόμαστε σε σχόλια του τύπου «Mου αρέσει» ή «Δεν μου αρέσει».
Για το θεαθήναι
Oι ψυχολόγοι υποστηρίζουν ότι είναι πάντοτε προτιμότερο να λέμε την αλήθεια διότι αυτό μας βοηθά να διατηρούμε καλή σχέση με τον εαυτό μας. Eίναι γεγονός ότι πολλοί άνθρωποι ψεύδονται επειδή δεν αισθάνονται ικανοί να φέρουν εις πέρας αυτό που τους ζητούν. Συχνά η ίδια η κοινωνία μάς κάνει υποκριτές, διότι τα μοντέλα επιτυχίας που προτείνει είναι εξαιρετικά δυσεπίτευκτα και βασίζονται κυρίως στον πλούτο και στη λαμπερή εικόνα. Έτσι αναγκαζόμαστε να γίνουμε υποκριτές και να λέμε ψέματα για να κρύψουμε τις φυσιολογικές αποτυχίες μας, πλάθοντας την τέλεια εικόνα για τον εαυτό μας. Αντιπροσωπευτικά δείγματα αυτής της στάσης ζωής τα βρίσκουμε στην τηλεόραση ή σε δημόσια πρόσωπα.
Ωστόσο τα τελευταία χρόνια παρατηρείται μια τάση απομυθοποίησης του «τέλειου ανθρώπου» και μια στροφή προς τον εξανθρωπισμό των προτύπων. Χαρακτηριστικό παράδειγμα οι διάσημοι άνθρωποι που αποκαλύπτουν ότι πάσχουν από κάποια ασθένεια – η τραγουδίστρια Kάιλι Mινόγκ δήλωσε ότι έχει καρκίνο στο στήθος. Mέχρι πρόσφατα η αναφορά στην επάρατο νόσο εθεωρείτο ταμπού και κανείς δεν μιλούσε γι’ αυτό δημοσίως. Αντίστοιχα, αρκετοί παραδέχονται πλέον ανοικτά τις ομοφυλοφιλικές τους τάσεις, προτιμώντας την αυθεντική δημόσια εικόνα παρά ένα ατσαλάκωτο και ψεύτικο προφίλ.
Πού είναι τα όπλα;
Τι γίνεται όμως με τους πολιτικούς, οι οποίοι θεωρούνται παγκοσμίως οι «πρυτάνεις» της ψευδολογίας; Σε αντίθεση με την κοινή πεποίθηση ότι οι εθνοπατέρες έχουν έτοιμο το ψέμα στην άκρη της γλώσσας τους, οι πολιτικοί δεν ψεύδονται περισσότερο από τους υπόλοιπους ανθρώπους. Τα ψέματά τους όμως έχουν μεγαλύτερο ειδικό βάρος, αφού επηρεάζουν τη ζωή εκατομμυρίων ανθρώπων προς το καλύτερο ή προς το χειρότερο. Αν ο υπουργός Οικονομικών των ΗΠΑ δεν δώσει τα αληθινά στοιχεία για την αμερικανική οικονομία, θα προκαλέσει κατάρρευση των διεθνών χρηματαγορών και παγκόσμια ύφεση. Αν όμως ένας απλός πολίτης υποδύεται τον πλούσιο τη στιγμή που δεν ξέρει σε ποιον χρωστάει, θα επηρεάσει μερικές δεκάδες άλλους ανθρώπους και το κακό θα σταματήσει εκεί.
Ακόμη χειρότερα, η απόκρυψη της αλήθειας που συνδέεται με τον πόλεμο ή την ειρήνη προκαλεί εκατόμβες θυμάτων. Kραυγαλέο παράδειγμα τα στοιχεία που επικαλέστηκε η αμερικανική κυβέρνηση για να πείσει την κοινή γνώμη ότι ο Σαντάμ Xουσεΐν διέθετε όπλα μαζικής καταστροφής. Mολονότι κατόπιν αποκαλύφθηκε ότι τέτοιου είδους όπλα ουδέποτε υπήρξαν, οι Aμερικανοί είχαν ήδη εισβάλει στο Ιράκ με τραγικό απολογισμό 31.000 Ιρακινούς αμάχους και 2.100 Αμερικανούς στρατιώτες νεκρούς. Δυστυχώς, ο κατάλογος συνεχώς μεγαλώνει…
Ο διασημότερος λεκές
Μερικές φορές στην καθημερινή μας ζωή η παραδοχή της αλήθειας μπορεί να αποδειχθεί δύσκολη υπόθεση. Τα περιστατικά μοιχείας αναδεικνύουν το βασανιστικό δίλημμα: να το μάθει το έτερον ήμισυ και να πληγωθεί ή να μην μάθει τίποτε και η σχέση να συνεχιστεί ως έχει; O περισσότεροι ψυχολόγοι τάσσονται σαφώς υπέρ της ειλικρινούς στάσης. Υποστηρίζουν ότι ακόμη και όταν ισχυριζόμαστε ότι λέμε ψέματα για να μην πληγώσουμε τον άλλο, στην πραγματικότητα το κάνουμε για καθαρά εγωιστικούς λόγους, επειδή φοβόμαστε ότι η αποκάλυψη της αλήθειας μπορεί να οδηγήσει σε καβγάδες ή και στον χωρισμό. Aπό την άλλη, μια μικροαπιστία μπορεί να είναι σημάδι ότι κάτι δεν πάει καλά στο ζευγάρι. Αν κάποιος κλείνει τα μάτια μπροστά στα προβλήματα μπορεί να προκαλέσει τη διάλυση της οικογένειάς του. Eκτός και αν πρόκειται για τη σύζυγο του πρώην πλανητάρχη Μπιλ Κλίντον, ο οποίος είπε ψέματα για τη σχέση του με τη Mόνικα Λεβίνσκι έστω και αν αργότερα το παραδέχτηκε και ζήτησε δημοσία συγνώμη. Η μεγαλόψυχη Χίλαρι τον συγχώρησε και έτσι έσωσε αφενός τον γάμο της και αφετέρου έθεσε τα θεμέλια για τη δική της θητεία στον Λευκό Οίκο.
Δικαίωμα στην ελπίδα
H αλήθεια είναι ένα λεπτό ζήτημα και για μια άλλη κατηγορία ανθρώπων, τους βαριά άρρωστους. Σε αυτή την περίπτωση προκύπτει το εξής δίλημμα: πρέπει οι άνθρωποι αυτοί να μάθουν πόσες μέρες ζωής τούς απομένουν; Σύμφωνα με ειδικούς, τόσο από νομικής όσο και από ηθικής πλευράς, ο κώδικας δεοντολογίας επιβάλλει να ανακοινώνεται η αλήθεια στον άρρωστο. O γιατρός πρέπει να είναι ιδιαίτερα προσεκτικός στον τρόπο με τον οποίο θα μεταφέρει την αλήθεια στον ασθενή και οφείλει να εκτιμά πόσο έτοιμος είναι ο τελευταίος να δεχτεί αυτή την πραγματικότητα. Ανεξαρτήτως συνθηκών, ο γιατρός πρέπει να ανοίγει ένα παράθυρο στην ελπίδα, η δύναμη της οποίας ενδέχεται να προκαλέσει ακόμη και το φαινόμενο πλασέμπο. Είναι ανεξήγητο με επιστημονικούς όρους πώς ένας ασθενής γίνεται καλά νομίζοντας ότι λαμβάνει κάποιο φάρμακο ενώ πίνει σκέτο νερό. Στις περιπτώσεις αυτές το δικαίωμα στην ελπίδα είναι πιο σημαντικό από το δικαίωμα στην αλήθεια.
(Το παραπάνω κείμενο δεν το έγραψα εγώ.Είναι ένα παλιό άρθρο απο το περιοδικό focus.)
